Йоахараш дIадаргдац цIаккха,
ВIалла кхоачалуш уж дац.
Диканна да е вона да
Уж йоахараш – сона хац.
Лоацига да харцон когаш,
Цхьабакъда, говра тIа хай,
Дуненна го боаккх цо чехка,
Лусташ ший йоахарий тай.
Сона ховш да: со дIаваьлча,
Доацар дувца короргба,
Царна нийсса бакъдар дувца
Са новкъостий овттаргба.
Дувцаргда цар, сесаг йита,
Кхычоа дIатIавахар со,
Хозаяр еза а енна,
Корта боабаь хьовзар са.
Яхаргда цар: «Цу кхалсаго
Керта тувлаваьвар из.
Безам боккха бар цун цунца,
Духьалъотта бацар низ.
Из ший бала дег чу къувлаш,
Каша дIачувахар из».
Дувцийталахь царга, новкъост,
Дувцийталахь.
Бакъда из.
Са сий лораде ца гIерташ,
Цар хабар харцде ца гIерташ,
Уж Iа болчча биталахь.
Со вовзача, со везача,
Болча нах ладувгIа кийча,
Бакъдар дувца хьажалахь.
(Кепатох лоацъяь)
Со леча хана,
Нана хьатIа хьан ехаргья сона?
Халкъа иллецара
Малх Iобежар лаьтта,
Гаргаш яьнна бехар,
Сигленга урагIа
Хьеж со дош ца оалаш,
Цхьабакъда, са бала
ДIаэцалург ма бац,
Укх лаьттах чубахар
Малх, из ла ца могаш.
Наьнага дIакхайка
Кхы са вIаштIехьдаргдац,
ХIанзчул тIехьагI сога
Из а кхайкаргьяц.
Са бала дIабайбе,
Соца бала бекъа
Доккхача дунен тIа
Кхы саг короргвац.
Сийрда ди дIадахар,
Баьде бийса йисар,
Когаш лувж са ша тIа,
Уралоатталац.
Корта кIайбенна со
Бо а хинна висар…
Даьссача сай цIагIа
Со чувохалац.
Сай балаца шоана
Аз бергбоацаш бала,
Чуваха малагIа
Никъ хоржаргба аз?
Шуца екъа гIозал
Йисаяц са дег чу,
Шуга моаршал дувца
Йисаяц са оаз.
Хоз сона уж кхалнах
ГIийла белхаш-бекаш,
Къулбехьа дIайолха
ГIарагIураш мо,
Дарз да раьгIе IувгIаш,
Кодабеш са бала,
ДегI са дехкадаьд цу
Дарза шелало.
Меллашха гIа боахаш
Со цIенгахьа вода.
Шийла я, цхьабакъда,
БIаргахих ша биц…
Наьнага дIакхайка
Кхы са вIаштIехьдаргдац,
ХIанзчул тIехьагI сога
Из а кхайкаргьяц.
Сардам боаккх вай:
«ТIакъовлийла ниI
Хьона тIехьа!» – аьле,
Къиза сардам.
Дарзо къайлаяьккхар,
Нана, хьо,
Лар йоайир,
Со воагIаргвоацаш ларах.
Йийла йитай,
Нана, аз вай ниI,
Кхуврча цIи а
Йоагаш я массаза,
Тешаш ва со,
ЧуйоагIаргья хьо,
Масса хана
Яхаргйолаш соца…
Ди дIадаьлар,
Удаш лелаш со,
Цхьабакъда, хьо
Духьалъянзар сона,
Ийча латта
ПхьегIаш йокъалу,
Садовш латт хIанз,
Хьежаш ва со хьога.
Аз нув хьекхац
Хьо иллача цIагIа,
Хьо чуярга
Хьежаш латт из цIа.
Тешалац со,
Хьо гаьна я аьлча,
ЧуйоагIаргьяц, аьлча
Тешалац.
Укх цIагIара
Вахар дIа ма дахар
Хьона тIеххьа,
Деш укх цIенах бо…
Шийла я са цIагIа,
Меца я са цIагIа,
Бо хиннад са цIенах.
Бо хиннад…
Со мо.
Лоаман мехка шерра дIа-хьа бахар
Хьанаьхк кхелхай, аьнна, бола хоам,
Дукха бовзараш,
Цабовзараш а,
Хьагулбелар,
Беш са дега тоам.
Дукха баьхкар сога кодам бувца,
Бераш, истий, къоаной, къонахий…
КIинга тIехьа боагIар,
Шортта белхаш,
Йист ца хулаш –
Деш енначун сий.
Боча дешаш дукха да дунен тIа!
Наьна дикал йийцар хIарачо.
ГIайгIане дар берий бIарахьажар,
Ер дIайоллар са нана а йоацаш,
Шоай нана из еннар йолаш мо.
Кашамашка цхьаккха йистхиланзар,
Даьсса къамаьл каш тIа эшаш дац.
БIаргахиш дар цасоццаш Iоухаш,
Дог хьа делхе, уж соцалургдац.
Тха къаждеш хулар кулгаш,
Е хьесташ хулар бер,
Е пхьегIа юлаш хулар –
Де цIагIа дукха дар –
ГIоз къегар, пIелгах боалла…
Цхьабакъда, сайцар кулгаш,
Из пIелгах баьлла гIоз а,
Ца къагаш дIасецар.
Сигларча бетта гIоз мо
Цун пIелгах из гIоз беллар,
ДIабIара а ца хьожаш,
Цхьан хана са да вар.
Лоам бихьера Iояьнна
ХьагI санна, цунна юхе,
Эхь хеташ, латташ вар из…
Иразе ди из дар.
ХIанз букарвийрзав цIаьхха…
Из бIарахьеж, ца тешаш,
Кхы гургьяц цунна вIалла
Из елаенна юхь,
Кхы гургдац цунна вIалла
Уж бIаргаш деладенна…
КIайденна мекхаш дошдеш
Цун бIаргахиш Iоух.
Сай бала а, сай гIозал а аз цунга
ДIаювцар, бера хана ювцаш санна,
Сихъенна йодар ха,
Со къалуш воагIар,
Цхьабакъда, массаза бер дар со нанна.
Сай гIайгIа, хало аз из йолча хьора,
Сихвале, бIена йода кIориг мо.
Вай ноаношта массаза хургда бераш,
Дар аьнна къона – къаьна, дика – во.
Iаьржача чехкача говра тIа хайна
Iаьржа из бийса сихъенна дIаяхар,
Довкъашкара юхахьежар из:
Iуйре
КIайча цу говраца хьалгIотташ латтар.
Шийлача тхираца лувчаш латт хьунаш,
Дерзан шоай когаш шелденна латт дакхаш,
Кхайкаш я завод а, мецъенна бугIа мо:
«Сона а да марта, хьадувла, кIор бахьаш!»
Iалам а деррига сийрда ма даьлар,
Сиха из Тийрк а ший пурхаш беш дода,
Кхашка ший цIена хиш кхоачаде гIерташ,
Деррига лаьтташ хих дузаде гIерташ,
Iуррехьа сихача боралца дода.
Дошоца кхаьла уж кIувсаш да дадаш,
IиндаргIаш дIалечкъад чIожашка, ахкашка,
Доладелар делха бутув уж шанаш,
Iовдала боргIал а я бун чу Iехаш,
ГIалгIовтта, ха яьнний, балха гIо, яхаш!
Цонашка мангалаш да маьлхе къегаш,
Мангалхой дегашка йоссаеш гIозал,
Асфальта новкъа гIолла говраш йоагIа,
Цар зовне ланаша дувц Iуйрен дозал.
Боккха низ ба из, цу малхо ди-юккъа
Кхашта дIателар.
Цо лаьттага хаьттар:
«ГIанахьа фу дайра хьона, ва лаьтта?»
Хаттара жоп юхалуш лаьтто аьлар:
«Со хьога сатувсаш сахиларга даьлар!»
Дуне хьакхеллача хана денз-хьа
ДIацахадаш доагIа догIа санна,
Массанахьа цIий да Iоухийташ,
БIаргахиш да массанахьа легаш.
Бакъда, адам хьалдузаш дац вIалла,
Да из массаза а цIийла керчаш!
Да из массаза а цIийла лувчаш!..
ДIаяргйий-хьогI эгIазал дег чура?
ДIаяргйий-хьогI дегашкара акхал?
Юха а хоз вайна герзаш детташ,
ТIема амараш да дIа-хьа телаш: –
Халкъаш шоайла вIашдухьала айттад,
Дега Iаьржа хоамаш юха гIайттад…
Йоккхий топаш я дIандаргаш кхувсаш,
Пхорч да лелаш, шоашта буора лехаш,
ЦIеша диза ший довт бе а делла,
Лелаш ва котваьннар, акхаваьнна,
Вашаш зуламах, ше наха даьча…
Сона гу из аре, цIеша яьккха…
Массанахьа дада шийла декъий,
Доарахой узамаш да хьахозаш,
Цхьабараш ба шоашта Iоажал ехаш,
Вожаш – моастагIашта наIалт дехаш…
Лакхе оалхазараш да гобоахаш,
Цар Iахар да аренашка декаш –
Iоажало пхьер кийчдаьд царна фаьра,
Наьха цIий а да тIамала шортта…
Гаьннара хьахоз из шийла белхам,
Латт из белхам гаргабоагIаш сона,
Дог эттIаду Iимадаш я хозаш,
ГIайгIане я, кхераме я чIоагIа,
Вахар кхеллача Даьлага кхайкаш,
Цунга кадаш, шоашта нийсхо ехаш.
Бойла диса бераш, жерой, ноаной
Хьагулбеннаб, байначарех белха,
Вежарех шоай, къонгех, моаройх белха!
ХьаргIаш, маккхалаш гулденннад шортта –
Укхаза пхьер дуаш да уж, Iехаш.
Цар Iахарца вIашагIъувш да наьха
ДуIаш, узамаш, сардамаш, белхар…
………………………………
Къаима цхьан хана воша верах
Дала вайна денна Iазап да из,
Къиза гIод да из, Цо вайна теха!.. (
ГIо де сона, Даьла,
Бала боккха ба са,
Бала боккха ба са,
ГIайгIа йоккха я.
Дог дац укх са кер чу,
Дотаденна цIий да,
Дотаденна цIий да,
ЦIера ала ба.
БIаьстенга догдоахаш,
Лайнад дукха балаш,
Лайнад дукха балаш,
Лайнай шелал аз,
БIаьсте хургьяц аьнна
Сона дагадацар,
Сона дагадацар
Йовргья аьнна оаз.
Шийлача Iан юккъе
Воагавир со шано,
Воагавир со шано,
Уйлах вохавир,
БIаьсте хьатIаера,
Iаьржача хьаргIийна,
Iаьржача хьаргIийна
Зизаш дIаделар.
Кхо тIа ягIа хьаргIа,
ХIалакдеш уж зизаш,
ХIалакдеш уж зизаш,
Сох цаяшаш, ел,
Морхашка хьалъухаш,
Юха кхо тIа хувшаш,
Юха кхо тIа хувшаш,
Наьха цIий цо мел.
Лаьтта дезац сона,
Дог да гIатта гIерташ,
Дог да гIатта гIерташ,
Кер чу гIозал яц,
Бала пайда боацаш,
ЦIогIа детт аз чIоагIа:
«ГIо де сона, Даьла!..»
Сигле жоп луш яц.
Поэма
Вода со саббаре,
Вода со уйла еш хьун йисте гIолла;
Лергашка йиш лекхаш мух а ба са,
Йиш лекхаш,
Наькх тIарча гIовталах каетташ…
Фу ала гIерт-хьогI из?
Фу дувца гIерт-хьогI из,
КIайвенна наькъахо?
Фу хайта гIерт сона?..
ГIар йоацаш дIасецай гувнашха раьгIе…
Фуд хозар гIар йоацаш?
Мичара хозаш да из вордай цIувзар?
Из говрий Iехар, из тIаьска илли,
Зовнеча тIагIашта уж довташ деттар?
Мичара доагIаш да
Цу дирста екар е лийтан из зов,
БIун аре екаяр, жа-Iулий Iехар?
Хила мег, наькъаца
ВоагIаш ва Искандер,
ЛерхIаш цIий мохкаде.
Цун бIу хургбий-хьогI из,
Морхаша еш санна,
Еррига из аре баьдъяь тIабоагIаш бар?..
Атилла вий-хьогI из,
Дийнаташ лаьттанца дIаэде лаьрхIа,
ЦIий лараш мара укх дунен тIа ца юташ?..
Аланой бий-хьогI уж,
ТIалата дагахьа Ехаро гулбаь,
Къегача довтаца хьалха а ваьнна?..
Е Алгуз ва-хьогI из,
Iаьржа кес долча ший говра тIа хайна,
ТIом лехаш лела, ший фертах а хьерчаш?..
Багатар ва-хьогI из,
ГIалаш ший тIадийха довнаш де кийчвенна,
ГIа мел боаккхача хана лаьтта эгадеш?..
Фуд хозар гIар йоацаш?
Довташ да детташ?
Е жа да доагIараш?..
ГIар йоацаш дIасецай гувнашха раьгIе…
Латт со цу хьун йисте.
Когашта кIалара буц кIаьда шершаш я,
Михаца ловзаш да кIотаргий гIаьнаш…
Фу дувца гIерт сога эрз бокъабенна?
Сенах да делхаш цасоцалуш зизаш?
Фу дувц цу гIаьнаша михаца къайлагIа?
Дийнделар дIадахар
Унзарча суртаца:
Iоажал я хьахьежаш Чингиза бIаргашка,
Батый латт, тIаювха коч цIийшаяьккха,
Цу коча тIатийга адамий царгаш…
Юха а гу сона:
Адама тутех баь кад латт цу кIувса тIа,
Цунга кулг кхувдадеш ва къиза Темарленг,
Когашта кIала из говра тIехк Iокхесса.
Мамай а гу сона:
Белаж тIа ул цун совдеза диг ира,
Гоама тур къегаш гу аьрдеча оагIора…
Эрзо фу йоах сога?
МалагIа къайленаш ювц сога баьцаша?
ГIар йоацаш дIасецай гувнашха раьгIе…
Берача вижар со,
Лакхача баьцалла вижар со сатийнна,
Корта хьалъайбир аз,
Кулг кIала оттадаь:
Хьежар со хьунага,
Хьежар со лоамашка,
Цергаш мо латтача –
Хеталу, уйлане даха уж латташ да…
ЛадувгI аз лаьттага –
Хоз сона:
Садоах цо, хоз сона узамаш,
Хьогала Iазапе из долаш санна…
Са хьамсара лаьтта,
Са даьй цIий да цу хьа хоборашка лелар,
Цар тIехкаш я уж хьа боарзашка ядараш,
Цар бIаргахиша хьа юхьмараш йоагаяьй…
Са хьамсара Даймохк!
Цхьайолча хана хьа узамаш хоз сона,
Чов яьча доарахочун санна дола,
Цхьайолча хана хьо гу сона сатийна
Е гIайгIа, е бала а боацаш улаш:
Сона хьа дог а хоз,
Iа доаха са а хоз…
Баьцаша хьулдаьча гувний мотт хов сона,
Дошо мо лепача шовдий мотт хов сона,
УрагIа хьийддача чхарий мотт хов сона,
Ширача хоарцамий шира мотт хов сона,
Хьунаша сайга фу дувц а аз кхетаду,
Ийккхача танка дешаш а аз кхетаду.
Дай баьха са лаьтта,
Тешаме хьо хеташ со хьона IотIаверз,
Дегага ла а дувгI…
Уллуврча миинга ткъовро тIа тийнна
Меттахьа ца доалаш оалхазар дагIа…
Хетаргахь, цунна а хеза хила мег из
Сих ца луш сатийнна садоахаш Iа.
Хьамсара Даймохк са!
Хьоца я уйлаш са,
Хьоца я гIайгIаш,
Хьоца я гIозал са,
Хьоца да бIаргахиш,
Хьоца аз дийзад сай деррига лоIамаш.
МоллагIа хатараш
Хьа лоIам бохабе могаш ма хиннадац.
ТIем тIа Iа ахийтаб дог-майра хьай къонгаш,
Унзара хиннаб уж моастагIий юхтохаш.
Хьамсара са Даймохк,
Миччахьа болхаш шоаш бале а
Шоашца
Кхухьар цар кисашка делле хьа лаьтта;
Цкъаннахьа дийна а болаш шоаш цIакхоаче –
Хьо мархIа дехкар цар, белха а белхаш…
Дайнача хьай берий
Таьзеташ тахан а дицденнадац хьона,
Цар йIовхал тахан а хьа дег чу йолаш я…
ГIозал телаш хьона
Да тахан а тIехьа къонача хьа къонгий дегаш,
ХIаьта Iа хьай низ тел царна,
Сатем тел,
Тел Iа царна ираз,
Тел Iа безам,
Мехка зуламашта духьаллатта
Болат санна чIоагIбеш кийчбеш уж…
Хьамсара са Даймохк,
Ага чу санна ва
Хьа лаьтта мел волча хана со,
Сай даь белаж тIа мо сатийна ва.
Юкъ-юкъе хеталу,
Дунен чу со ваьнна дукха ха йоацаш мо;
Юкъ-юкъе хеталу,
Дуккха а бIаьшераш вай цхьана долаш мо,
Дуккха а бIаьшераш вай цаIаш долаш мо…
Са суртага хьежаш,
ГIайгIа Iа ма е,
Саготдеш, хьай бIаргех
Хиш ма легаде.
Дукха ха ца йоаккхаш
Со цIавоагIаргва,
Хьо йолча бIаргтоха
ТIаккха воагIаргва.
Нагахь са дIакхалха
Везаш кхел хуле,
Каш тIа кхерах чурт Iа
Сона оттаде.
Цу са чуртага хьо
Хьожаш хилалахь,
Каст-каста са каш тIа
Аха хьажалахь.
Са цIи йиц Iа хьайна
Ма ялийталахь,
Массаза гIозалца
Дагайохалахь.
Са ер тIем тIа вахар
Ара гIолла дац,
Тахан со укх тIем тIа
Цахилча варгвац.
Вала везе, хьона
Хьалхар лергва со,
Вахе – вахаргва со
Дег чу йолаш хьо.
ТIем тIа дайра сона:
Цхьан хьун такилга тIа,
Шийлача цу лаьтта
Басилг а йилла,
Фашисташа вийнна
Улар къона зIамсаг,
Улар, аркъалвежа,
Вела а къежа.
Къиза тIом лаьттабар
Укхаза цхьан юккъа:
ТIом дIабаьлча дукха
Дакъий дадийсар.
Цхьабакъда, цу кIанта
Кулгах доалла сахьат
Юха сецадацар –
Сахьат лелаш дар.
Лелаш дар из сахьат,
Заман викал хинна,
Хьокхабеннабацар
Цунах къиза пхо.
Лелаш дар из сахьат,
Заман орг хьалусташ,
Ший даь вахар тахан
Сецалга ца ховш.
Укх дунен тIа бацар
Низ, из юха листа,
Ца соцаш, ший аргIах
Зама йодаш яр.
ДIавеллар аз зIамсаг,
Хьун такильга йистте.
Сахьат лелаш дар.
Сахьат лелаш дар…