Из гений вацар,
Цо ялат Iалашдора
Генийна лаьрхIа а
Наькъахочунна а.
Из урда поэт вар –
Цун дагалоацамий,
Цун йIовхала.
Цунна ховра,
Маца аха деза урд,
Маца дIаде деза.
Из гений вацар,
Цхьабакъда,
Цунгара хьаболабеннаб
Из гений а,
Из урд а,
Из кхел а.
Из урда поэт вар.
Хьажал, ер каш да,
ЦIаьрмата да йоазув –
ЦIии таьрахьи.
Из ахархо ший вахаре
Урда поэт вар.
Тахан да цун дейга дегI
Лаьтта кхоабаш.
Дицдир цо дунен тIа мел дар
Лакхача гIанда тIа хайча.
Вицвир цо хьо,
Вицвир цо со,
Бицбир цо доттагIий,
Бицбир цо моастагIий,
Йицйир цо кхыметтел ший Даьхе.
Тахан цхьа эсалча чайхане
ВагIа из, хабархо лехаш…
Цун хабараш
Цахозалга дий а хац,
Цун ахчаш
Цадезалга дий а хац,
Цунна шийна
Ше вицвенналга дий а хац –
Тахан цунна улув цхьаккха вац,
Тахан из дагавохаш а саг вац.
Вахара оттамаш чIоагIа да,
Къаьначунца да уж къаьстта къиза…
Къоначунга даккхийтара зиза
Йожа езаш хул къаенна га.
КIай дуга дуадеш лелабир аз кхокха,
Ма чIоагIа раьза бар кIай кхокха сона.
Кхоачаделар дуга – дIабахар кхокха,
ДIабахар кIай кхокха, дайна гIа санна.
ТIехьагIа аз юхабийхар кIай кхокха,
Кхокхийна оттабир аз кхаьча мукх.
Цхьабакъда, кIай дуга диача кхокхо
Тиганзар баа са IажагIа мукх.
Юрта массанена ховш дар,
Шозза дегI дилла из волга:
Цкъарчоа – из ваьча дийнахьа,
ТIаккха – веннача дийнахьа.
Юртахой лоIам – из соцам ба.
Ловш хуле царна – гаьннара венар а
Гаргара саг а ваь тIаэцаргва,
Ваха а, шоай волаш мо, хоавергва.
Юртахой лоIам – из соцам ба.
Ловш хуле царна – цу шоай юрта ваьр а,
Гаргарча нахах дIахоадавергва,
Юртара ара а из воаккхаргва.
МаьркIажа ха хьатIаенай,
Ара дикка баьдйийрзай.
Кхуврча цIи лотаю нанас,
ТIаккха хьалъол цу тIа яй.
Пен тIа IиндаргIаш да ловзаш,
Пхьер кийчдеш са нана йоалл,
Массаза мо цIаькхаза а,
Нанас сога кIаьда оал:
«Харцонца, воI, оагIув билле,
Доа ма делахь Iа хьай сий,
Лоалахо хьай ма вувцалахь,
Лораелахь Iа цун цIи.
Никъ мел хала хьай хуле а,
Наькъ тIара ма валалахь,
Нахацара хийраваьле
Юстара ма лелалахь».
Кхай тIара ше чукхаьчача,
Да Iоховргва даа пхьер,
Аз цо деча къамаьлага
ЛадувгIаргда, дилла лерг:
«ЦIагIа, ара, гаьна вале,
ВоI, ма дохкалахь хьай сий,
Бакъдар лораде дезача,
Кхуо ма делахь Iа хьай цIий!»
… Нана оттаргьяц кхуврча тIа,
Да а са чувоагIаргвац…
Се цаI ва со, цIенна гаьна,
Гаргара саг соца вац.
Веце а, сай даь, сай наьна
Хьехар аз дицдалийтац,
Харцо нахаца дIаювцац,
Сайца хьа а ювцийтац.
Хац сона кхытайпа ваха!
Цхьабакъда, аз кхетадиц:
Мишта мог цхьаболча наха
Даь хьехар далийта диц.
Хоаттаргдар аз цу нахага
(Амма, цар жоп лургдий-м хац):
«ХIана дах шо, оапаш бувцаш?
Эздел шуга хIана дац?
ДегI-гIов, сибат хоза да шун,
Амма, деладалар-м дац
Е хоза а, е гIоза а,
Е адамга товш а дац.
Нанас Iомадаьдацар шо,
ЛоархIаш лелае Дай цIи?
Е дас вIалла дийцадацар,
Лораде дезалга сий?
Нийсса никъ ба шоана хьалха,
Амма, гоамабар оаш лех,
Цудухьа сиглара шоана
Даьла наIалт IотIаделх!»
Букъ тIабаьлча мо вале а
Бера хана денз-хьа со,
Сога оал Iа, са дог хьоасташ:
«ДегI да хьа, из миха мо!».
Меттаза со волга ховшше,
Хьаьсте дог, Iа сога оал:
«Наха юкъе хоза къамаьл
Дувца а хьа вIаштIехьдоал!»
Бера хана денз цхьан кога
КIеззига со астагI ва.
Вале а Iа, ела ца луш,
Оал «Хьа болар хоза да!»
Оамал хала йолаш ва со,
ЭгIазвахча чуравоал.
«Дала сабар деннад хьона!», –
Со тевеш, Iа сога оал.
ЦIимхара а хул со хьоца,
ЦайоагIа Iоттар а ю…
«Дог ма кIаьда да хьа!», – аьле
Iа са дорхал йохаю.
Къавеннав со, кIаьдвеннав со,
Iа-м, ела а къежаш, оал:
«Къона ва хьо, кадай ва хьо!»
ТIаккха дог а са гIоздоал.
ЦIаккха аьннадац Iа сога
Цу хьай безамах цхьа дош,
Аз хьога из ца хьоадой а,
Из деррига ва со ховш.
Иллешца хьа безам бувца,
Вахар дезар сона кхоъ.
Из хьа безам бахьан долаш
Хилба хьона гIоза кхаъ…
Из хьа безам бахьан долаш
Дала даькъалйойла хьо!
Iа са деладечча бесса
Дог делаш яхийла хьо!
Майра кIантий дуккха хилба вай…
Нагахь санна хала дале из,
Бараш мукъагIа бусалба уж,
КIезигагIа ма хилба вай уж.
МоастагIий дIабалба, йоацаш лар…
Нагахь санна из хургдолаш деце,
Болчул кIезигагIа хилба уж,
Дуккха кIезигагIа хилба уж.
Эздий истий дуккха хилба вай…
Нагахь санна хала дале из,
Бараш мукъагIа бусалба уж,
КIезигагIа ма хилба вай уж.
Харц мел лувраш дIакхалхалба вай…
Нагахь санна из хургдолаш деце,
Болчул кIезигагIа хилба уж,
Дуккха кIезигагIа хилба уж.
Бокъо хийла дуненна доал деш…
Нагахь санна хала дале из,
Йола бокъо мукъагIа яхийла,
Эшаерг а йоацаш цхьанне ше.
Дикал хийла вай дегашка яхаш…
Мел хала дале а из хилийта,
Хилва хIаравар дикагIа вайх,
ВIаштIехь мел доал дикагIа а хулаш.
Майра волча, денал долча даь
Зовза воI ма кхувла –
Ший даь моастагIашца къувса
Денал тоъаргдац цун.
Эсала е зовза волча даь
Майра воI ма кхувла –
Ший дас доадаь сий хьалдаккха
Аьттув хург мичаб цун.
Турпал Iоажал йоацаш хилва,
Амма, ма бий кхела низ,
Нагахь санна вожий из,
Цунца говр а цун йуожийла,
Зовзачо нувр тулларгйоацаш,
Сонтаваьнна хьувзаргвоацаш,
Яхаш: мах дIабеннаб аз,
КIанта говр хехкаргья аз.
Турпал Iоажал йоацаш хилва,
Амма, ма бий кхела низ,
Нагахь санна вожий из,
Цунца езар дIакхалхийла,
Зовза вар гIадъухаргвоацаш,
Из йоалае оттаргвоацаш,
«Со морг малав?» – яхаргдоацаш,
«Со ва турпал!» – цо аргдоацаш.
Сийдола турпалаш-м
Кашмашка хьоц,
Наькъашка гIолла
Латт уж цар чурташ.
Турпала вахар-м
Лоацига хул,
Ткъаь пхиъ шу гаргга,
Мара из хилац.
Наха ца воавой,
Цакхоачаш низ,
Паччахьо вохьтаргва
СибрегIа из.
Кер чу цIи лелаю аз,
Хьунаш йоагаялла йола,
Бакъда, сона сайна хац,
Се цо маца воагавергва.
Кер чу мух лелабу аз,
Лоамаш Iошаьрдилла бола,
Бакъда, сона сайна хац,
Се цо маца дIахьулвергва.
Чхара тIара хьал а гIетта,
Маккхал са балам тIа хайра,
Дех цо согара, аз шийна
Сийрда сай ши бIарг дIабалар.
«Чхара тIара Iаьржа маккхал,
Харцахьа хьо тахан денад:
Безамо сов корзагIваьккха,
БIаргаш аз айса дIаменнад».
Из хи тIара Iаьржа текхарг
Са накха тIа бала гIерташ
Ба, согара дехаш дийна
Сай дог аз дIадалар шийна.
«Ва хи тIара Iаьржа текхарг,
Харцахьа хьо тахан бенаб:
Безамо сов корзагIваьккха,
Айса аз сай дог дIадиад».
ЧIоагIа дез хьа когаш сона:
Болар дайга ду хьа цар,
Кхаьра баьннача дын санна!
ЧIоагIа дез хьа бIаргаш сона:
Iаьржа да уж, воагавеш,
Лоаман герга уж кхеш санна!
ЦIацкъамаш а дез хьа сона:
Хьога хоза товш уж да,
Шалта тIа даь йоазув санна!
Кортле йист хьалъаййе кхераш
Лийнна, со теркал ца веш,
Кортли даьккха, бIаргаш айдаь
Сел боча хьо хьанга хьеж?
СовгIата аз ийца маьчеш
ТIаювха ца йихьа хьо,
Тахан уж цIе маьчеш йийха
Хьанца новкъа яьнний-хьогI?
– Дуне ийккха дIадоде а
Iерг ма яц со, – аьлар Iа.
ХIана Iийр хьо тIаккха, алал,
Цхьаккха хинна доаццаше?
– Лергъяле а, гIорг ма яц со
Хьоцар къаьста, – аьлар Iа.
ДIа хIана яхар хьо тIаккха,
Дийна йиса йоллаше?
Наьха юрта дов дале а,
Нана елхаш соцалац.
Хов цунна, цу довна юкъе
Ца водаш цун воI Iергвац.
Ший коа тIа дов нийсделча а
Iовдала йоа сесаг елхац,
Нагахь санна пишка юхе
ВагIе къонах воаца мар.
Малув ший курача дегца
ДIакъовларгьяр лома къорг?
Малув караберзабергбар,
ЙиIий Iаьржа уж ши бIарг?
Гаьнарча цу лоаман чхарий
ТIарча хьаргIо шо дуалда,
Укх сай бIаргашка аз ях,
ХIана аьлча, тахханалца
Хьо ца гуш уж хьадаьхкад.
Къорача хьунашка лелаш
Йолча берзо хьо дуалда,
Укх сай дегага аз ях,
ХIана аьлча, тахханалца
Хьо ца лехаш из даьхад.
Сога саг хьахьожаш вац,
Со къавенна воландаь,
Гаргарчарна а везац,
Тахан со къе воландаь…
Гила са, са дог, са са,
Хьона мукъагI вовзий со?
Илли Iа ма ала йоах.
Мишта вахаргва из доацаш,
Гобаьккха сий дайна нах
Хилча гIараш еш, ца совцаш?
Къахьа гIайгIа, лазар, бала,
Фордал кховса дезар шо –
Бокъалургбар-кх кIоарга форд…
Халахетараш, лазараш,
Шо довзаш из лоам баларе –
Iохарцаргбар-кх лакха лоам…
Хьалхара лоа делх,
Делх кIай Iул санна,
Оалхазарий,
фуй ца ховча сагото.
Бераш да делаш,
лай-чоалпаш – легаш я,
Кулгаш тIа,
баташ тIа,
бордаш тIа яшаш я…
Елхаш я лай-чоалпаш,
Лерга ца хозаш,
Шоаш лаьтта сомадаккхар
уж кхер.
Укх маьлха дийнахьа
яьхкай уж хьоашалгIа,
Легаш я, хIарадар
гIаддугаш бер.
Цар коаш тIа оттадаьд
цхьа тайжа ловзар
Сагото ца йовзаш
гIозал юъ цар …
Лаьтта Iокхачалехь,
халонаш йовзалехь,
ДIакхалх уж, дунен тIа
ца юташ лар…
Боккъалдар аьлча, стихотворени
Я а я аьрзена тара:
Дешаш да – цун лепа бедараш,
Уйлаш я – низбола ши ткъам.
ФуннагIа дой а гIоттаргьяц стих,
Кхоачаргьяц цу лоаман бихье,
Бедара къе йолаш хуле,
Е ткъамаш эсала хуле.
ДоттагIал – уж дешаш дац,
Мерза мел чIоагIа дале а,
Кийчдаь мел хоза дале а –
Царех бала пайда бац.
ДоттагIал – из цхьа кхел я,
Цхьа декхар да, цхьа маькх я,
Шинне шоайла екъаш йола,
Шинне цхьана юаш йола.
Сар-саррахьа гул а луш,
Къаракъ мелаш, дулх дуаш,
ДаьгIад, аьнна, новкъостий,
Хург ма дац шоах доттагIий.
ДоттагIал шун довзаргда,
Кизгача мо хьагургда,
Даьсса хабар теркал ца деш,
ГIулакхашка шо хьоже.
Башлоамага хаьттар аз:
– КIанта хозал сенца йуст?
Жоп делар Башлоамо сона:
– Дега майралца из йуст!
Башлоамага хаьттар аз:
– ЙиIий хозал сенца йуст?
Жоп делар Башлоамо сона:
– Дега бочалца из йуст!
Велакъаьже, сага совгIат де,
Дика дешаш цунна кхо ма де,
Хьай ураме гIолла лелаш вале,
Цунца хоза къамаьлаш а де.
Iуйре дика ювца, воше, цун,
Дийнаволча хана сий де цун,
Из дIакхалхе – таьзета Iоха,
Даькъалвувцаш дош а ала Iа.
Хьа дего из хьатIаэцаш вий?
Хьаькъал, эздел долаш къонах вий?
ТIех ма вувла юхе гIолла, хьанна
Хов, из хьа дешага хьежаш вий.
Ховш да, гIулакхаш вай дукха да,
Амма керттера син йIовхал я…
Хозача дешаца дог цун хьаста,
Цунах хьона боккха маьл хургба.
Кулиев Кайсынага
БIаьстен дIайхача цу дено дохадаь,Лоамарой да вай дерригаш, бакъда, хIанз,
Москве дешаш да вай, лехаш Iилман ганз.
ХIаьта дакхаш латтар уж мехкарий мо,
МархIаехкаяр уж кIайча безамо…
Цец-амах ваьннача цхьанне сабар дац:
«Ер мо хозал сона цIаккха яйнаяц!»
Уж цун дешаш бакъдеш аьлар шоллагIчо:
«Хиннавац со дог гIоздаьнна тахан мо!»
ХIаьта хьо, са доттагI? Йистхиланзар хьо,
Дош хьалъала могаргдолаш вацар хьо.
Меттаза висавар цигача поэт!
Кхийтар со: хьа дег чура илли хьалгIетт.
Илли Iа хьай дег чу вIашагIдолларгда,
ТIаккха из стихашца тхона хьалургда.
Поэто ший безам наха дIа-хьа тел...
Иштта я-кх из, виззача поэта кхел…
Тхираш да хьадж йоагIаш, модз мо…
Бай тIара уж баьцаш къег…
ДIахьажал-хьай, говра бакъилг
Ураотта гIерташ, лег.
БIаьстен тхиро лувчаяьй из,
ДIайха ди из хьесташ да.
Фу хургда цох? Болхло хургья,
Е хургба цох гила ды?..
Уллув латташ нана я цун –
Цунца кхерам вIалла бац…
«Шура мала, кIориг, – йоах цо, –
Ца моле хьа низ хургбац».
Малхо сомаваьккхар Iурра саг:
«Гой хьона, са доттагIа, со гIетта,
ГIатта хьо а, кор хьаделла хьай.
ЦIена фо Iа даа хьайна фетта…»
Илли ала волавелар саг,
Цунца илли оалаш яр дакаш а,
Белаж тIа билла из бIаьстен малх,
ДIавахар из тхир доагача кхашка.
Баьцаша а лекхар царца йиш,
Ховра: нагахь уж шиъ цхьана хуле,
Хургба малх ма безза, хургда хиш,
Гурахьа беркат а хургда гулде.
Наькъа юххе гIолла чурташ дагIар,
БIаьстес къайладаха лаьрхIар уж.
Баьцаш урагIъяхийтар цо царца…
Аьлар, хIара чурт дIакIалахьош:
«ТIемаш, балаш, къоанал, лазар… МассагI
Да уж гIайгIах диза хатараш,
Деналах саг вохаве ца могаш,
ХIара денна цунах гIертараш.
Сай баьцовгIий баьццарча кIувсаца
Аз уж чурташ дIахьуладергда.
Сай карарча цхьан дийнахьа баь а,
Аз адамий бала бейбергба».
Дукха хIана дез уж лоамаш,
Лоамарочоа шийна хац.
Лоам тIа ваьнна латташ волчоа
Седкъа лаца хала дац.
Цхьаькха да са хаттар. Вайна
Довкъаш дукха хIана дез?
Цар тIара дика гу Даьхе,
Цудухьа довкъаш а дез.
ЧIоагIа боча хIаний вайна
Лохе ула байтогIе?
ХIанз цигача хьежаш вайга
Хоза ена бIаьсти я.
Лоамий бовхьаш тIарча лай тIа
ХьагIарч латт. Уж Iочухьеж,
Зийболгаш-зизаш гу царна,
БIаьстен баьций сийна кIедж.
Цу лохехьа да мел эшар:
Шийла шовда, сийна къухь…
Амма цаI ва лохе вагIаш,
ТIахьожабаь топа бухь…
Топа тата чIоагIа даьлар,
Лоаман чхараш елхаеш…
Лоамий дегаш тохаделар,
Цар кIай кортош оагадеш.
Ма кадай да уж чIагаргаш,
БIаьсти яьлча уж сихлу.
ЦIенош долча, бердаш долча –
Массанахьа бIенаш ду.
Дукха да уж, гIоза да уж,
Къахьег, вIалла кIаьд ца луш,
«Енайий-хьогI цар ер бIаьсти?», –
Аьнна вайна хеталуш.
Бекарга бутт хьалбизаб цар,
ВIалла соцайиц шоай гIар.
Саго шоашка байташ хилча,
Керта тIа бIы бергбар цар.
Хьоца ва со, ховха лаьтта.
Кхы кIаьдагIа баьцаш яц.
Царна бIарахьежаш латт со,
Цар тIа ког Iоловзалац.
Мишта оачаргда из мергIилг,
Цуча боаллаш хилча малх?
Кхы мичахьа хургья ер мо
БIаьстен баьций сийна чоалх?
Мерза да уж бIаьстен гIанаш,
Ховха иллеш зовне да.
Хеталу: ер мугIараш а
БIаьстен боча дакъа да.
Боалий беш латт зиза теха,
Дургалах зизаш дизад,
Боалий хIара зиза юхе
Нокхармозий аргIа латт.
Цхьацца меза тIадам гулбеш
Нокхарий къахьегаш да.
Дургалах шоаш хьалдизача
Раьза долаш чугIоргда.
… Iан замалахь нане шортта
Берашта модз доттаргда,
ТIаккха бIаьстен боалий хьажах
Деррига цIа дузаргда.