Къаьна лоамаш тхьайса дадаш санна,
Аренца чIикъдоацаш сатем латтар.
ЦIаьхха цхьаь цхьа топа тата даьлар,
Дуне оагаде мо чIоагIа тата.
Лоамаш оагаделар, сомадайнна,
Хьалнийсделар, бирса дIа-хьа хьеж.
Бердашкара хиш а арадайлар,
ТIоа а сегар, сигле йоаттIаеш.
Фу дар-хьогI из?
Фу тата дар-хьогI из? –
Iалам, цецдаьннача латтийсар…
ГIарагIура сигалара ежар,
Топа човно доадаь бIаргаса.
Ежа гIарагIура лаьтта улар,
Човна чура лешаш дIайха цIий.
Цунна кIалара из сийна баьцаш
Кара хIама доацаш, цIийеннай.
ХIаьта цунца хинна гIарагIура
ДIахо йодар, байна ткъамий низ,
Ший новкъоста фу хиннад ца харах
Кхераенна, юхахьежар из.
Йодар гIарагIура, сиха йодар,
Чехкка гаьна яла цунна ловр.
Унзара чов хиннаяр цунна а:
Цхьоал – вIалла а ерзаргйоаца чов.
Тархе тIара цIаьхха
Лаьтта бежар кад,
Гаргаш яьнна бехар
Сийна хоза кад.
Дийнахьа сарралца
Нана хIана кад?
Тика тIа кхы беций
Цу тайпара кад?
– ВоI, тикача кадаш
Тайп-тайпара да.
Амма, со унзара
Йоахар кхыдар да.
Сийнача сигала
Iаьржа хьаргIа кхесте,
Ховш хилалахь, са воI,
Из диканна дац,
Нагахь санна цIагIа
ЦIаьхха пхьегIа йохе,
Цу цIагIа цхьан юккъа
Сатем оттаргбац.
Доккха дац, е зIамига а дац
НегIечун цIа – аре миссел да из.
Воккхачунна, зIамагIчунна цу чу
Моттиг хургья меттаотто низ.
Цу чу, новкъост, хьона короргда
Ираз-аьттув, лерхIам, дега йIовхал,
Цу чу хьона иллеш хозаргда
Беламе а гIайгIане а дола.
Новкъост!
Са цIагIа чувала хьо,
Готтача цун корех арахьажа,
Гургда хьона тамашне дуне,
Дола са дог санна шерра даьржа.
Хетаю
Сийлахь-Боккхача Даьхен тIем тIа веннача
сай даьна Киримов Сеит-Кадыла Яхьяйна
Коталон ди бIаргадайнзар хьона,
Лирача цу тIем тIа ваьгар хьо.
Къона волча хана денз хьавоагIа
Ковна-да а хинна лелаш со.
ГIийла сай вежарий ги а бехкий
Кхай тIа водар,
Цига бора болх.
Хала дар сона цу хана чIоагIа.
Иштта кхийр со.
Кхийр, дог хьегаш хьох.
ХIара бийсанна вай хулар цхьана,
ГIанахь соца кхай тIа хулар хьо.
Ткъаь пхиъ шу дIадахад…
Ала сога,
Ала, са да, дакъа мичад хьа.
ГIанахь хьа цIи йоах аз, хьога кхайкаш,
ДухьалвоагIа хьо…
Са дог гIоздоал…
Цхьабакъда, кхоадац вай вIашкакхача –
Хьо цу цIера юкъе къайлавоал.
Дийна болаш дай цIабаьхкачарех,
Массаза а дег чура со хьог,
Байнабале – уж мичахьа боахк ховш
Болчарех а со массаза хьог.
Дукха ба хьо мо, де доацаш байна,
Бакъда, цунна вIалла бехке вац
Каьхат дахьаш воагIаш хинна салте:
Дукха дIа-хьа лийнна, дукха кхийста
Цхьаннахьа из вежав, меттахь кхийтта,
Из а шо мо, цIенах кхийттавац.
Гуйре, еза сона хьо,
Дошоца кхаьла хьа бедар,
Гаьнаш тIара лега гIа,
Бес-бесара долаш шеддар.
Гуйре, еза сона хьо,
Хьа оалхазарий иллеш,
Дог гIоздоах цар, ловзадоах,
ЧхьагIаро мо вохавеш.
Гуйре, еза сона хьо,
ТеIа-шорттача боралца,
Аренашца йоагIаш хилча,
Бешамашка буташ сом.
Гуйре, еза сона хьо,
Хьа хозалаш ювца байташ
Яьзъе вIаштIехьдоалаш хилча
Хул са дега боккха тоам.
Гуйре, еза сона хьо,
Берий зовне оазаш хилча,
ДегIа гIадгIилг доахаш гIийло
Хьекхаш хилча мела мух.
Гуйре, еза сона хьо,
Хьаьшийна йоаттIаяь харбаз
Санна улаш аре хилча,
Ловзадеш моажденна сух.
Наьна лаьттан хьадж –
Эггара езагIа я из сона.
Кхелагара сай
Вахар дIаьхдар дехарг ма дац аз,
Ехаргьяц аз говр,
Ехаргьяц аз нувр,
Ехаргьяц бийсанна йоага цIи,
Ехаргья из хьадж –
Наьна лаьттан хьадж,
Массаза сай дег чу
Лелоргйолаш из.
Цу хьажаца сай
Лазар дужадергда моллагIа а,
Цу хьажаца сай
МоастагI вохавергва моллагIа а,
Нагахь санна сона йицлой из,
Дег чу лелае ца тоъаш низ,
Нана,
ДIайха дош,
Аьле сона духьала ма йола…
Виршура хьадж
ДIаяргья, ший ханна, гайна-ганза.
ХIаьта мишта вахаргва со
Из хьадж йоацаш?
Нана,
Iа из сона
ДIахьоарчае йовлакха юкъе,
Со цу хьажацара вIалла къастаргвоацаш.
Хана сийлахьа цIи дагайоаллачарга
ГIанахьа цкъа яйра сона тамаш:
Дом тIабижа малх бар чIоагIа баьде.
Дуккха денош даьхар аз из булаш –
Юххера а малх хьасийрдабаьлар.
ТIаккха малхо сога шортта аьлар:
«Деха согара Iа хьайна дезар!»
«Фу дез сона?!
Малх ба сийрда хьежаш!
Кхы цул совгIа сона хIама дезац!»
«Ак ала хьо сих ма ле, са йиша.
МоллагIйола вахара къайленаш
Йовзийта низ ба са, хьона лой,
Хаттарашта моллагIча жоп телаш!»
«Ишта дале-м, сона чIоагIа лов
НегIий Орда йолча сихха кхача,
Сай бIаргашца деррига а го,
Дика къонахий, низ бола баьччий.
Ханаш ерригаш хьа кара я,
Дайнад хьона дунен тIа мел хиннар.
БIаргаяйта сона шира ха,
Са дай дунен аьттув болаш хинна».
Истинг хинна малх Iолохе бера,
Цунца гIетта новкъаяьлар со.
Зама сиха тIехьашкахьа йодар,
Кастта долхача дIакхаьчар тхо.
БIарг ма кхоачча яьсса моттиг яц:
Массанахьа нах ба дIа-хьа лелаш,
Кхалнах, бераш…
Белхаш, белаш…
Кибиткаш я…
Говраш кийчча латт…
Ер са селхане я!
Са халкъ да!
Хиннаб бIаьхий,
Баьхаб бала боацаш.
Шоайла къиза довнаш леладаьд,
Цу довнашца шоай фу хIалакдаьд,
Кхы дунен тIа меттадоагIаргдоацаш.
Кхалнах…
НегIий Ордера уж ноаной!
Рузкъа дукха да цар, чот а йоацаш.
Рузкъа сенна деза ираз доацаш?
ГIозал яц цар хьалйиззал из коана.
Бакъда, къонахий кIезига ба.
Дукха ба уж кхалнах, къоаной, бераш,
Цхьаккха бала боацаш ловзаш лела…
Сои малхи дIаходолхаш да.
Хезар сона цIогIарч, довтий зов,
ЙIохъеннача говрий дека Iахар,
ЦIийх хьахинна тоатолг додар Iо.
Човнаш яь дукха бар…
Байна бадар…
ДаьгIе къувсаш латаш ши хан ва:
Лаьтта цхьаннега дукхагIа да!
Ираз дайна паччахьалкхе я!
«Герз Iокхосса!», яхаш елхаш со а я.
ДIабахача царна дIахазац,
Са цIогIа а, са дехар а вIалла.
Мел дукха уж цIенах кхетаргбац,
Бада биса цу догIашта кIала?
ДIахо гу: дом баьккха эттад дов –
Ханий къонгаш ба уж латаш бараш.
ХIаране цар оарцагIдаьккхад довт.
Ханага хьежача да уж бераш.
Мел дукха цар хила мегар бераш,
Могаш дола, майра дола бераш?
Цхьабакъда, уж тахан дийна бац,
Тахан малх а царна хьежаш бац,
Цар тIехье а яц дунен тIа лелаш.
Царга а ма могга цIогIа детт аз:
«Оалол къувсаш Iоажал лохаргья оаш!
Шох моллагIа хан хуле а, бе дац,
Бе да – фу тIехьале ютаргья оаш?»
Цхьабакъда, тIом саца лаьрхIа бац.
Латаш ба берригаш, махьарч детташ,
ОагIонаш Iодоахаш довташ детташ.
Цхьаккха хIаманга ладувгIаш бац.
ТIехьашкахьа бовла оамал бац.
Моллаш, мурзаш ба царна тIахьожаш:
Ба уж шоашта бола пайда лохаш,
Кхыча хIаманна сагота бац.
Кхы дикагIа дувца хIама доацаш,
Къиза Iоажал ювцаш поэт велх.
ТIем тIа байначарех, тIехье йоацаш,
Шоашта етташ, миска ноаной белх.
Со а елх.
Фу дергда аз, ца хилча
Царна новкъостал де аьттув сай?
Дукха байр уж…
Iалаьмате дукха…
Iоажал яр укхаза дездеш цIей.
Кхыча заманчара се яле а,
Даьй гIалаташ сона дика гу,
Аьлий сутарало кхестабу уж,
Цар бIармецало уж боа а бу.
Безам бар са царна дувца, хьеха…
Амма, дIадахар хувцалургдац.
Шоай тIехьенна зе даь дIабахараш
Кхеле беха вайна могаргдац.
Шоай халкъ къиза хIалакдаьча царна
Iазап малагIа Iа лохаргда?
Вай кара дац тахан цар кхел хувца,
Царна доагIар Дала Ше дергда.
Се цIайигар дех аз малхагара.
Ер Iазап ла сона могаргдац.
Сахиларца гIа а дIадахар са,
Бакъда, дайнар сона дицлуш дац.
Из дIадахар массаза а хургда
Соца, са кхелаца.
Ховш да из.
Се мел яха из ховш яхаргья со
Из ла Дала лургба сона низ.
Малх а ма бий из деррига ховш,
Атта дар а, хала дар а ловш.
Гаьнаш тIара гIа
Iодожаш латт,
ТIеххьара го боахаш лаьтта лег.
Оалхазараш чIоагIа гIар еш да,
ЙIайхачахьа даха кийчлуш да,
РаьгIенаш, уж накъадоахаш, къег.
Юкъ-юкъе цхьаццанахьара гу
Баьццара буцильг хьакъадаш цIаьхха –
ДIадахача деной гIоза лар.
Сатем этта,
IажагIйийрза раьгIе,
Укх деношка йоагаш санна хеталу:
Массанахьа доаг цун моажа лир.
Оалхазараш къулбехьа дIадолх,
Шийлача гуйренца къаста гIерташ.
Шозза малха варгвац цхьаккха саг,
Из вай къонал юхайоагIаргьяц,
Иллена цкъа мара могаргдац
ГIатта.
ШозлагIа из ала хьо ма гIерта.
ДIадолх оалхазараш.
Царна хац,
Безаме цар оазаш вайца юсаш йолга,
Ара бекарга бутт болаш санна,
Цу оазашка ладувгIаш вай долга.
Гила-дынал массагIа ды
Корорг ма бац кIанта,
Шийгарчул дикагIа тур а
Корорг ма дац кIанта.
Шийна дувхачул дикагIа
Цхар а хургдац цунна,
ДоттагIчул дикагIа совгIат
Корорг ма дац цунна.
Боараме хилийта сатувсам хьай,
Говра хье оалол де отташ,
Алча е ма отта цох ханал хьалха,
Бакъ йоацаш вусаргва отте.
Къе вале – йIаьхий яр йоалае ма герта,
ВIаьхий цо вергва а мотташ,
Сесаг а хургъяц хьа,
ЦIен да а хургвац хьо,
ПаргIата хургвац хьо Iоховш е гIотташ.
Къонгаш а къонахий хург ма бац хьа,
Вай халкъо лоархIаш а болаш,
Къаман яхь лораеш хург ма бац уж,
МоастагIий юхтоха могарг а долаш.
ГIертац со бехкбаьккха соцаве хьо,
Хье кхета мег хьо хьай хана.
Сесага ког-кIалха воалларгва хьо,
Ца лоархIе хьо хьай дас-нанас.
Фу лаьтта хургдар ер, зизай беш ецаре,
Е михо теркадеш кIа кхай тIа децаре?
Сигленах фу хургдар, цу морхел лакхагIа
Лелача аьрзеша хозъяь из ецаре?
Фу хургдар цу фордах, дода-хиш ца хилча,
Шийлача талгIешца цун кер хьалбиза?
Хургдарий вай лоамех сийдола лоамаш,
Курача хьагIаша уж хоздеш ца хилча?
Сий хургдий кхалсага, дог-дикал ца хилча,
Е наха дIаяла цун еце бочал?
Кхалсага безам е цун дега йIовхал
Дунен тIа ецаре, фу хургдар къонахчох?
Са кхел камаьрша я,
Из бIаьстен догIа санна,
Цхьабакъда, дагадох цхьайолча хана:
Сов лоаца хургдий-теш,
Из бIаьстен догIа санна,
Чулоацам кIоарга боаца ер са вахар?
Сай вахар сона дез, цхьайолча хана
Из чIоагIа дорха, бала беш хуле а.
Сай вахар сона дез, минота хIара
Цу дега цIерца йоагаш се яле а.
Сай новкъа йода со, бIаргахиш легош.
Цу ираза тIакхачац, тIехьаюс.
ТIаэц аз Дала деннар: бала, гIозал,
ГIайгIанна духьаллатташ хIара бус.
Цкъа со а лергья, лергья, шеварг санна,
Йицлургья наха, бицлургба са бала.
ХIаьте а ловр-кха, цаI хилар цу хана
Ший дег чу лелабе са дега ала.
Маьршача раьгIений йоI я со, бочагIа йола.
Со яьча аренга сиглара малх сийрда хьеж,
Догдоахаш аренга, дIахьежаш цунга кIалгIолла,
Лоамаш да езача аренна куралаш еш.
Хьазилгаш доагIаргда со йолча Iуйре а яхьаш,
Хьожаргба малх а, са басилгаш боча йIохъеш.
Лувчаргья малхаца, йокълургья зизашца ягIаш,
Бочал аз дIамаргья, лаьттагара хьаийеш.
СелаIад йIаьхача Iаьржача кIажарех элла,
КIудал чу доттаргда арений цIена из тхир,
Сай кIудал балам тIа оттаяь, гIоргья со жела,
Цигача са дег чу доссаргда ашарий лир.
Беттаца, баьцашца сай дега гIозалаш екъаш,
РаьгIенаш екаеш уж иллеш доахаргда аз,
Жа доажош бола са доттагIий уйлангахь гIоргба
ДIахеза жаIуний иллешца ека са оаз.
Иллеш-м аз доахаргда, кхайкадеш вай сийрда вахар,
Дувцаргда седкъий а, массаза уж лепар ловш.
Цхьабакъда, со чIоагIа,
со чIоагIа иразе хургьяр-кх,
Хилча се доттагIий сай иллех тешалга ховш.
Iаьржа бийса аханел тIехъяьлча,
Хьо вита дIаяха дагадохе,
Соцаелахь со.
Хоза ши дош кхычо сайга аьлча
Iехаенна, деналах со йохе,
Соцаелахь со.
Нагахь санна сайх цхьа тамаш хийтта,
Сонтал дег чу есса Iовдал хьовзе,
Соцаелахь со.
Цаховш гIалатъяьнна, бат дIакхийтта,
Дош ца хеташ сайх, со хьовзе зовза,
Соцаелахь со.
Соцаелахь, дIайигалахь Iайха,
Ма яхийталахь харцахьча новкъа,
Яле гаьна-юхе, шийла-йIайха,
Iа со соцаяр са дега лов-кха!
Соцаелахь со,
Соцаелахь со!
Ва, са халкъ!
КорзагI ца а дувлаш,
Пайда боацаш дIа-хьа ца а удаш,
Хьай даьшка а,
ТIехьенга а
Iа кхайкаеш йолча,
Хьа гIозача а,
ГIайгIанеча а
Уйлай коана я со.
Укх лаьтта
Оаз со йолаш санна,
Iа лораеш
Со хилар бахьан долаш
Яйна дIаяргьяц со.
… ГIоккхаз латт,
Ший гIажа тIа IотIа ваха –
Ший бера хана денз-хьа ховш ва из,
Малав шийна уллув вахар.
Цунна хов,
Цун кхело йоаергьяц
Цун цхьалха, сийрда йола уйлаш.
Сона а хов,
Iа кулг хьакховдадергда сога,
Со шек-яьнна, кIалйиса моттиг хуле.
Цхьабакъда, сона
Дуккхаза а дайнад,
Цу зуламо,
Укх дунен тIа а даьле,
Наха юкхе ийккхе,
Кхыча халкъий
Къонгаш, мехкарий,
ЧIоагIа хIалак а беш, боабеш.
Ва, са халкъ!
Сона дукха дайнад
Балаш, гIайгIаш,
Шалташ санна,
Во хIама фуд ца ховш долча
Цхьанне илле къамаргах чуухаш
Къиза, кIоаргга!
Цхьабакъда, со, Iа кхеяь, хьа йоI я:
Массанена,
Бисачарна сигле яйна шоай,
Сай сигле дIалургья царна аз.
Массаварг а,
Висар чуIе доацаш цIа,
Вех аз сай тхов кIала,
Курал йоацаш.
ДоттагI, воша воацаш висачунга
Хьай кулг Iа дIакховдаде,
Са халкъ.
Укх дунен тIа
Сиха уж ракеташ,
Iилман дешаш
Дашхар духьа лийнна Iеш ма яц,
Ах-бийса яьннача гIолла
Сигала а ухаш:
Царга таро я,
ДIахьулаяь чухьнахьа,
Деррига халкъаш
Культура а тIехьа
Дунен тIара дIадаха,
ХIалакдеш.
Цудухьа да седкъий
Сога дехар деш:
Сатем, дика дийца Iац
Соца бийсан сийрда сигле…
Ва, са халкъ!
Са наькъаш дерригаш а
Хьона юхатIадоагIаш ма дий,
Хьогара шоаш доладеннадаь.
Сона чIоагIа дез Iа сай гадаккхар!
ХIаьта къаста кхел хуле вай шинне,
Iоажало чакхдаьккха вахар са,
Iа дIаэца хьайна ер са илли –
ГIоза йолча,
ГIайгIанеча
Укх са уйлай коана –
Хье йийзача йиIий цхьалха илли.
Дукха хана денз хьадоагIаш да из:
ЦIагIа чувоалачо оалаш да,
«Беркат хилда укх цIеношка», аьле.
Беркат хуле – доттагIий хургба,
Беркат хуле – хьаьший а хургба.
Беркат хилда – бIаьсте догIа хилда,
Гурахьа хьувкъам а хилба шортта,
Лоалахо а хилва дика новкъост,
Нус а хийла, болаш сийрда корта.
ВоI шун хилва баьтар санна чIоагIа,
ЙоI шун хийла мутIахь йолаш мара,
Къонах хилва визза къонах волаш,
Мотт беттар ма яйла коара ара!
Байнарий сий деш шун хилба дезал,
Кагийбараш лоархIаш хилба уж.
Воча цхьан гIулакхо итта дика
ГIулакх доаделга ховш хилба уж.
Ях со дунен тIа, шекйувлаш дукха.
Массанега салам-моаршал луш,
Ях аз, сайла боккхагI мел болчарга:
– Беркат ма хадалда цIагIар шун!
Хетаю
Советски Союза Турпал волча
Кумуков Халмурзайна
МоастагI воагIар, цIераш етташ,
Даьхе цIерца йоагаеш.
Духьалъайттар цунна кIанташ,
Къона вахар кхо ца деш.
Доагар цIенош, йоагар юрташ,
Сигала хьалкхоачар ала,
Духьалъэттар хьо цу цIера,
Соцабир Iа дунен бала.
НегIий къаман майра бIухо,
Лаьттар, кхо ца деш ший цIий.
Хьай даьй васкет кхочашдир Iа,
Хьай къаман Iа даьккхар сий!
Халмурза, хьай къона вахар
Даьхенна дIаделар Iа.
Тха дегашка хIанз а вах хьо,
Массане а сий ду хьа!
Из Iа даьр тIехьенга дувцаш,
Хьа халкъо доаккхал ду хьох,
ХIара цIагIа,
ХIара дег чу
Хьо хеставеш илли дах!